Cine Σβούρα: Το Φάντασμα της Ελευθερίας

Παρασκευή, 15 Φεβρουαρίου στις 8:00μμ
στον Ανοιχτό Κοινωνικό Χώρο «σβούρα»

Αφίσα Το φαντασμα της ελευθερίας«Ένα κατόρθωμα, ένας θρίαμβος από έναν σκηνοθέτη που χειρίζεται δεξιοτεχνικά τα πιο απίθανα μπλεξίματα και αντιφάσεις. Είναι πολύ αστεία, σίγουρα, αλλά να θυμάστε: με τον Buñuel, γελάς μόνο όταν πονάει»

«Η παραγωγή οπτικά είναι εκθαμβωτική. Το καστ μεγάλο και πρώτης τάξης, αλλά η παρουσία που μας καταπλήσσει περισσότερο είναι ο γερο-δάσκαλος, έξω απ’ την οθόνη, που δοκιμάζει ανελέητα τη λογική μας και το χιούμορ μας»

Ένα γεγονός που απεικονίζεται στον πίνακα του Γκόγια «3 Μαΐου 1808», ζωντανεύει: Ισπανία, 1808. στρατιώτες του Ναπολέοντα εκτελούν μια ομάδα επαναστατών, που δεν θέλουν τη γαλλική κυριαρχία και την «ελευθερία» που τους επιβάλλεται. Πριν πεθάνουν φωνάζουν «Κάτω η ελευθερία». Μεταφερόμαστε στη σημερινή εποχή. Γαλλία. Παρακολουθούμε μια σειρά από ασύνδετα, παράδοξα, τυχαία, και, πολλές φορές, κωμικά γεγονότα στη ζωή των αστών. Ένας άντρας φαίνεται να πουλάει πορνογραφικά καρτ-ποστάλ σε κοριτσάκια, τα οποία όμως τελικά απεικονίζουν αξιοθέατα. Στην εξοχή, στρατιώτες επιδίδονται στο κυνήγι αλεπούς! Σε ένα επαρχιακό ξενοδοχείο, μια νοσοκόμα παίζει χαρτιά με μια παρέα καλόγερων, που χρησιμοποιούν εκκλησιαστικά αντικείμενα για μάρκες! Στο ίδιο ξενοδοχείο, άλλοι φιλοξενούμενοι είναι αιμομίκτες και σαδομαζοχιστές. Πίσω, στο Παρίσι, ένα κοριτσάκι αγνοείται ενώ βρίσκεται συνέχεια δίπλα στους γονείς του, ένας ελεύθερος σκοπευτής που σκοτώνει περαστικούς αθωώνεται από το δικαστήριο…. Ακόμα, σε ένα επίσημο δείπνο σε ένα αστικό σπίτι, οι καλεσμένοι κάθονται πάνω σε λεκάνες τουαλέτας χωρίς να τρώνε και πάνε για φαγητό στον καμπινέ-κουζίνα! Ένας επιθεωρητής της αστυνομίας δέχεται ένα τηλεφώνημα από το φάντασμα της νεκρής αδελφής του ενώ, αλλού, διαδηλωτές που φωνάζουν «Κάτω η ελευθερία» δέχονται τα πυρά της αστυνομίας…

Η πιο αντισυμβατική ταινία του Buñuel, Το φάντασμα της ελευθερίας είναι ένα σουρεαλιστικό «διαμάντι». Μέσα από την ασύνδετη αφήγηση και τον παραλογισμό, ο σκηνοθέτης αυτή τη φορά ερευνά όχι μόνο τις κοινοτυπίες της καθημερινής ζωής των αστών αλλά και πώς αυτές αποτελούν ένα είδος πλασματικής ελευθερίας, η οποία καταπιέζει την πραγματική φύση των ανθρώπων.

Μετά την επιτυχία της Διακριτικής γοητείας της μπουρζουαζίας, ο Buñuel είχε την ελευθερία να κάνει όποια ταινία ήθελε. Με συνεργάτες και πάλι τους Silberman-Carrière στην παραγωγή και το σενάριο αντίστοιχα, ο Buñuel γυρίζει άλλον έναν θρίαμβο ενάντια στην αστική ηθική, Το φάντασμα της ελευθερίας. Η ταινία, από την πιο ώριμη περίοδο του έργου του, συνοψίζει όλα τα θέματα που τον απασχολούσαν για πάνω από 30 ταινίες: εκκλησία, αστική συμβατικότητα, έμφυτες καταπιεσμένες ορμές, στρατός, εξουσία, δικαιοσύνη…

Η δομή της αφήγησης είναι πρωτότυπη και απρόβλεπτη. Ο θεατής βιώνει μια ακόμη μεγαλύτερη αίσθηση ασυνέχειας από προηγούμενες ταινίες του Buñuel, μια αίσθηση αφηγηματικής «ελευθερίας», η οποία, και αυτή, όπως και η αστική «ελευθερία», είναι απλώς ένα φάντασμα… Τα γεγονότα έχουν επεισοδιακό χαρακτήρα και, για τη μεταφορά μας από το ένα συμβάν στο άλλο, αποφεύγεται το μοντάζ. Αντίθετα, με έναν πανέξυπνο τρόπο, που εντείνει το τυχαίο των καταστάσεων, η κάμερα ακολουθεί τους διάφορους χαρακτήρες από το ένα αφηγηματικό κομμάτι στο άλλο, χρησιμοποιώντας τους ως «συνδετικούς κρίκους». Η υπόθεση δεν έχει πολύ σημαντικό ρόλο και καμία ιστορία δεν ολοκληρώνεται. Τα γεγονότα που παρακολουθούμε πολλές φορές είναι εξωφρενικά, γκροτέσκα και κωμικά αλλά παρουσιάζονται με μεγάλη φυσικότητα, χωρίς να σχολιάζονται ποτέ. Αν προσπαθήσουμε να εκλογικεύσουμε όσα βλέπουμε στην ταινία, θα χάσουμε το νόημα. Η εικόνα είναι αυτή που έχει σημασία. Αυτή είναι και η ομορφιά της ταινίας: οι εικόνες είναι εκεί και απλώς υπάρχουν, ανοιχτές σε πολλές και διαφορετικές αναγνώσεις.

Ωστόσο, μπορούμε να διακρίνουμε στην ταινία πολλά στοιχεία που επαναλαμβάνονται σε όλο το έργο του Buñuel. Εδώ, η καυστική σάτιρα και η ειρωνεία τσακίζουν κόκαλα: οι καλόγεροι είναι ιερόσυλοι και χαρτόμουτρα, οι αστυνομικοί δεν διαφέρουν από κακομαθημένα σχολιαρόπαιδα, η συγκαταβατικότητα της αστικής συμπεριφοράς φτάνει στο σημείο να αγνοεί το εμφανές (το κοριτσάκι που αγνοείται), οι στρατιώτες έχουν τον πόλεμο για σπορ, η ομαλότητα των ανούσιων τυπικών και της ευγένειας κρύβουν το σεξουαλικό βίτσιο ενώ και οι ανθρώπινες φυσικές ανάγκες αντιστρέφονται, για να δείξουν τη γελοιότητα της αστικής κοσμιότητας. Μέσα από όλα αυτά τα σουρεαλιστικά συμβάντα, ο Buñuel αμφισβητεί για άλλη μια φορά αυτή την επίφαση ελευθερίας που έχει «στοιχειώσει» την αληθινή ανθρώπινη φύση, με τη μορφή των αυστηρών ηθικών κανόνων από την εκκλησία, την εξουσία, την αστική κοινωνία.

Στο Φάντασμα της ελευθερίας ο «δαιμόνιος» Buñuel δεν αφήνει κανέναν από αυτούς τους κανόνες έξω από τη σουρεαλιστική, κωμική κριτική του. Οι αστοί είναι για γέλια, η ζωή είναι απρόβλεπτη, η κοινωνία αποτελείται από παράλογους, καταπιεστικούς και παρακμιακούς θεσμούς. Φαίνεται λοιπόν δίκαιο, όταν οι σημερινοί διαδηλωτές φωνάζουν «Κάτω η ελευθερία», όπως οι Ισπανοί πριν από δύο αιώνες, ενάντια στην ψεύτικη ελευθερία που προτείνεται σε κάθε εποχή από τους εξουσιαστικούς θεσμούς.

Κριτική του Βασίλη Ραφαηλίδη για Το Φάντασμα της Ελευθερίας:

«Στα εβδομήντα πέντε του, και ύστερα από δουλειά πενήντα χρόνων στο σινεμά, ο Μπουνιουέλ βάλθηκε να μας καταπλήξει για μια φορά ακόμα. (Ας ελπίσουμε πως δε θα εί­ναι και η τελευταία.)

Το μπουνιουελικό Φάντασμα της ελευθε­ρίας ξεπετιέται τρομακτικό και μαζί κωμικό μέσα απ’ τον πίνακα του προγόνου του Γκό­για Οι τουφεκισμοί της 3ης Μαΐου που ανοί­γει την ταινία, για να μετατραπεί αμέσως σε «ζωντανό» κινηματογραφικό πλάνο, όπου γίνεται δυνατή και η προσθήκη, στην μπά­ντα του ήχου, της παράδοξης κραυγής: Κάτω οι Ελευθερωτές — Κάτω η Ελευθερία!

Ελευθερωτές είναι οι στρατιώτες του Να­πολέοντα και «Ελευθερία» μια λέξη κενή πε­ριεχομένου, μια λέξη φαντασματική που μό­νο ως σλόγκαν λειτουργεί στα χείλη των α­πογόνων εκείνων που αγωνίστηκαν για «ελευθερία-ισότητα-αδελφότητα».

Στο όνομα της οι Γάλλοι σκότωσαν την 3η Μαΐου 1808, στην Ισπανία, μερικές εκατο­ντάδες ρέμπελων που δεν ήθελαν να «ελευθε­ρωθούν», στο όνομα της δολοφόνησαν το φί­λο του Μπουνιουέλ, Λόρκα, στο όνομα της έ­γινε το μακελειό στο Βιετνάμ, στο όνομα της (και στο όνομα του Ελεύθερου Κόσμου, που είναι το ίδιο) μας κάθισε στο σβέρκο ο Παπα­δόπουλος κτλ., κτλ. Όντως, υπάρχει πάντα ένα Φάντασμα της Ελευθερίας που μας προ­τείνεται ως Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.

Η προβληματική της ταινίας είναι απλή και ολοφάνερη. Και για να μην υπάρχει ί­χνος αμφιβολίας για τις προθέσεις του, ο Μπουνιουέλ κλείνει την ταινία του όπως την άνοιξε: σημερινοί διαδηλωτές, καθώς πυ­ροβολούνται απ’ την αστυνομία φωνάζουν: Κάτω οι Ελευθερωτές — Κάτω η Ελευθερία.

Η τρομακτική αλήθεια τούτης της κραυ­γής, στη σχέση της και με τον τίτλο, μπαίνει από τον Μπουνιουέλ ως πρόβλημα για λύση: πρέπει να δειχτεί περί ποιας ελευθερίας πρό­κειται, ώστε η κραυγή «Κάτω η Ελευθερία» να πάψει να ηχεί παράδοξα.

Οι όροι του προβλήματος, όπως το βάζει ο Μπουνιουέλ έχουν δυο σκέλη: ένα λογικό κι ένα παράλογο. Το λογικό συνίσταται στο επί­μονο αίτημα για ελευθερία και το παράλογο στη μεταμόρφωση αυτού του αιτήματος σε σλόγκαν — και σε μύθο.

Το ίδιο και η κάθε σκηνή της ταινίας έχει δυο σκέλη: ένα ρεαλιστικό κι ένα σουρεαλι­στικό. Στο πρώτο, το γεγονός εκτίθεται και στο δεύτερο δείχνεται ο φαντασματικός-μυθικός χαρακτήρας της ιδεολογίας που το «τροφοδοτεί». Ωστόσο, ο σουρεα­λισμός εδώ δεν είναι παρά μέθο­δος με την οποία δοκιμάζεται η αντοχή του Λόγου, και όχι ένα ε­λεύθερο και αόριστο παιχνίδισμα όπως στη Χρυσή εποχή (1930), με την οποία το Φάντασμα έχει μερι­κές μορφικές συγγένειες.

Το φιλμ αποτελείται από μια σειρά σεκάνς (κεφαλαίων), σχε­δόν ασύνδετων μεταξύ τους, τό­σο που να μοιάζει με σπονδυλω­τό. Είναι αναγκαίο να τις απα­ριθμήσουμε, ώστε να δούμε ποιο συγκεκριμένο επιμέρους πρόβλημα τίθεται για εξέταση στην καθεμιά, και για ποιο λόγο αυτό το πρόβλημα παίρνει μια μορφή φαντασματική-μυθική:

1) Η αστική οικογένεια. Ήπια σχιζοφρένεια, που εκδηλώνεται με την προσπάθεια να ε­ντοπίσουν οι γονείς τους κινδύνους στη δια­παιδαγώγηση του παιδιού τους εκεί ακριβώς που δεν υπάρχουν.

2) Ο στρατός. Οι στρατιώτες κυνηγούν στην εξοχή αλεπούδες με… άρματα! Ο πόλεμος δεν είναι παρά ένα «σπορ» για όσους αγνοούν τα κρυμμένα του αίτια.

3) Κοινωνική ζωή. Στο ξενοδοχείο που μοιάζει με πολλαπλή σκηνή θεάτρου παίζονται τα τυ­πικά αστικά δράματα της «καθ’ ημέραν ζωής». Συγκεκριμένα: α) Η μεταφυσική δεν είναι πα­ρά μια αλλιώτικη μορφή παιχνιδιού που «γε­μίζει κενά». (Τέσσερις καλόγεροι περνούν απ’ την προσευχή στην… πόκα.) β) Ο έρωτας είναι ένα «βάλσαμο» και μια παρηγοριά για τους α­πελπισμένους. (Η γριά, και ακόμα παρθένα θεία, είναι φουλ ερωτευμένη με τον ανήλικο ανιψιό της, και αποφασίζει, επιτέλους, να «του δοθεί».) γ) Οι διαστροφές είναι ένα δυνα­τό «καρύκευμα» για ένστικτα αχρηστεμένα. (Ο μαζοχιστής επαρχιώτης έμπορος δέρνεται ανηλεώς απ’ τη φιλενάδα του σ’ ένα πρόχειρο πάρτι, παρουσία και των καλογήρων.)

4) Η αστυνομία. Στη Σχολή Χωροφυλακής, οι χωροφύλακες είναι αδύνατον να διδα­χθούν Νομικά εξαιτίας των συνεχών διακο­πών λόγω «υπηρεσίας». Έτσι, οι φύλακες του Νόμου, το μόνο που δεν ξέρουν είναι οι Νόμοι.

5) Φυσιολογικές λειτουργίες. Ο καθηγητής της προηγούμενης σεκάνς παρακάθεται σε γεύμα, όπου όλοι συζητούν για απορρίμμα­τα, καθισμένοι πάνω σε λεκάνες τουαλέτας αντί για καρέκλες, χωρίς να τρων! Όταν κάποιος πεινάσει κλειδώνεται στην κουζίνα-καμπινέ. Δύο φυσιολογικές λειτουργίες (φαγητό και κένωση) έχουν αντιστραφεί ε­ντελώς.

6) Υγεία. Ένας γιατρός αποκαλύπτει στον α­σθενή του, με τον πιο διακριτικό και ευγενι­κό τρόπο, ότι πάσχει από καρκίνο. Ο τελευ­ταίος εξοργίζεται και δέρνει το γιατρό.

Για τον αστό, η αρρώστια είναι προσβολή — κυριολεκτικά και μεταφορικά. Η βιολογία και η ηθική έχουν μπλεχτεί αξεδιάλυτα.

7) Σχέση του αστού με την εξουσία. Ο αστός της προηγούμενης σεκάνς «χάνει» την κόρη του. Ωστόσο, αυτή βρίσκεται σπίτι δίπλα του. Η αστυνομία γνωρίζει ότι δε χάθηκε κα­νένας αλλά ψάχνει το «χαμένο» παιδί επί 14 μήνες, διότι της το ζήτησε το πραγματικό α­φεντικό της.

8) Δικαιοσύνη. Ένας δολοφόνος τύπου Όσβαλντ σκοτώνει στο σωρό από… ποιητική διάθεση! Και γι’ αυτό το Δικαστήριο αθωώ­νει τον ποιητή-δολοφόνο. Η δικαιοσύνη εί­ναι είδος ποίησης: ενδιαφέρεται πολύ για τη φόρμα.

9) Η ταυτότητα των αντιθέτων. Ο διευθυ­ντής της Αστυνομίας συλλαμβάνεται απ’ την… αστυνομία τη στιγμή που επισκέπτε­ται νυχτιάτικα τη νεκρή αδελφή του στον οι­κογενειακό της τάφο, ύστερα από ένα τηλε­φώνημα απ’ το υπερπέραν. Οδηγείται στον… διευθυντή της Αστυνομίας. Άγνωστο ποιος απ’ τους δύο είναι ο πραγματικός και ποιος ο ψεύτικος. Άλλωστε, αυτό δεν έχει σημασία διότι είναι φίλοι και διότι συνεργάζονται α­μέσως αρμονικότατα. Οι ρόλοι του «καλού» και του «κακού» είναι μεταλλάξιμοι.

10) Οι ελευθερωτές. Οι δύο διευθυντές (και οι δύο είναι, πια, πραγματικοί) επισκέπτο­νται το ζωολογικό κήπο. Ξαφνικά ακούγο­νται φωνές διαδηλωτών. Και οι δύο διατάσ­σουν πυρ. Οι διαδηλωτές φωνάζουν: Κάτω οι Ελευθερωτές.

Τώρα ξέρουμε το μηχανισμό κατασκευής του Φαντάσματος της Ελευθερίας: είναι ο αλ-αλλοτριωτικός μηχανισμός όπου ο μύθος παίρ­νει τη μορφή της πραγματικότητας και α­ντίστροφα, κι όπου ο αστός δεν έχει καμιά συνείδηση του μυθικού-φανταστικού χαρα­κτήρα της υπόστασης του. Το τερατώδες ψέ­μα έχει γίνει πια μια αλήθεια «καθ’ εαυτήν». Όπως, π.χ., στην οντοποίηση στο πρόσωπο του βασιλιά ενός μύθου που περνιέται για «αλήθεια».

Τρομερέ γερο-Μπουνιουέλ! Για την αλλο­τρίωση γράφηκαν χιλιάδες σελίδες. Ωστόσο, έπρεπε να πάρει το θέμα στα χέρια του ένας κινηματογραφιστής του δικού του αναστή­ματος, για να το φτάσει μέχρι τη ρίζα του και να το ψάξει με τέτοια σαφήνεια και ενάργεια. Ας ελπίσουμε πως τούτο το εκπληκτικό ο­πτικό δοκίμιο πάνω στην αλλοτρίωση δε θα αντιμετωπιστεί απ’ τους σοβαροφανείς σαν καλαμπούρι και σαν πασατέμπος. Σημείωση: Στο σενάριο συνεργάστηκε και ο Ζαν-Κλοντ Καριέρ.»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s